Sosna

Sosna – nie bez powodu zwana zwyczajną

Sosna zwyczajna (Pinus Sylvestris) jest jedynym z najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem roślin wśród drzew iglastych. Bez wątpienia każdy z Nas zetknął się kiedyś z sosną czy to w górach, nad morzem, chylącą się ku nadbałtyckim skrajom wydm, czy w miejskich ogrodach. W naszych rejonach występuje szereg cennych ekotypów tego gatunku, takich jak sosna Taborska, czy też sosna mazurska. Sosnę charakteryzuje się wytrzymałe i elastyczne drewno. Spośród drzew iglastych, sosnę można poznać po upodobaniu w glebach piaszczystych. Rośliny te rosną raczej na umiarkowanych wysokościach, w przeciwieństwie do innych roślin iglastych takich jak np. jodła. Na terenach polskich lasy iglaste stanowią aż 80% powierzchni leśnej. Rodzime polskie gatunki iglaste, które występują na naszych terenach to:

  • Sosna pospolita
  • Świerk pospolity
  • Jodła pospolita
  • Modrzew europejski
  • Sosna limba
  • Jałowiec pospolity
  • Sosna kosodrzewina 
  • Cis pospolity 
  • Jałowiec sabiński

Jeśli jesteś zainteresowany jakie produkty z sosny powstają w naszym zakładzie, wróć na górę strony. Klikając w poszczególne zdjęcia produktu, znajdziesz tam szczegółowe informacje na ich temat. Nie przejmuj się, jeśli Twoje miejsce zamieszkania to Warszawa, gdyż dostawa naszych produktów obejmuje całą Polskę oraz prowadzimy eksport zagraniczny.

Sosna występowanie

Zasięg sosny zwyczajnej rozciąga się od  terenów Wielkiej Brytanii oraz Portugalii na zachodzie po Serbię, Kaukaz aż do Morza Ochockiego na wschodzie. Na północy rośliny te sięgają krańców Półwyspu Skandynawskiego. W południowej i zachodniej Europie zasięg ten jest poprzerywany, natomiast w środkowej i wschodniej zwarty. Na północy drzewa wyrastają na terenie niżowym, zaś na południu w rejonach górskich.

Morfologia sosny

Sosnę określamy jako drzewo iglaste, zimozielone. Rośliny te nie tracą swoich igieł zimą. z luźną korą , z konarami rosnącymi w pozornych okółkach (będących w rzeczywistości ciasnymi spiralami). Początkowo sosna ma kształt stożkowaty, ale z wiekiem staje się rozłożysta lub parasolowata, w zależności od tego jakie są warunki bytowania. Rosnące samotnie sosny mają rozłożyste, dosyć gęste iglaste korony. Rosnąc w zwarciu w skupiskach leśnych drzewa tracą dolne gałęzie i wykształcają prosty pień o wysokiej koronie. Sosny występujące na terenach nizinnych mają grubsze konary i korony lekko zaokrąglone, natomiast występujące na obszarach wyżynnych mają konary cieńsze i pokrój bardziej stożkowaty. Przeciętnie wysokość pnia sosny to 30 m, wyjątkowo do 40 m . Średnica pnia 0,5–1,2 m. Kora u podstawy pnia starych drzew jest szarobrązowa i gruba (ok. 10 cm), głęboko bruzdowana, w górnych partiach rośliny , zabarwienie jest czerwono brązowe, które łuszczy się cienkimi płatami. Igły (liście)szarozielone do niebieskozielonych, osadzone parami na krótkopędach, o długości 3–7 cm, grubości 1–2 mm. Igły Sztywne i twarde, zaostrzone, drobno piłkowane, skręcone dookoła swojej osi. U młodych drzew na szczytach pędów igły mogą występować po 3 lub 4 na krótkopędzie. Pozostają na drzewie od 3 do 6 lat. Długość igieł od 4 do 10 cm, ciemnozielone, osadzone po dwie, ostro zakończone. Pozostają na gałęziach 3 lata. Kwiaty męskie sosny mają kształt owalny o żółtym zabarwieniu, długości 5–8 mm, gęsto skupione u podstawy młodych pędów. Pojedynczy kwiat stanowią liczne pręciki osadzone na osi, każdy z dwoma pylnikami z wyrostkiem łącznikowym. Po przekwitnięciu kwiaty odpadają pozostawiając fragment pędu bez igieł. Kwiaty żeńskie, w postaci zielonkawych lub czerwonawych łusek zebranych w stojące, szyszeczkowate kwiatostany, wyrastają na końcach młodych pędów. Łuski okrywowe są przyrośnięte do grzbietów znacznie większych łusek nasiennych. Szyszki Osadzone na krótkich szypułkach, zamknięte są małe i zielone, niekiedy zakrzywione, wąskojajowate, z czasem otwierają się i przybierają kształt szerokojajowaty, brązowieją. Osiągają od 3 do 7 cm długości. Osadzone pojedynczo lub po 2–3 obok siebie. Tarczki łusek romboidalne, różnorodnie wykształcone – od płaskich po stożkowate z niewielkim wyrostkiem (piramidką). Zróżnicowany kształt wyrostka na tarczce, pozwala na wyodrębnienie czterech form szyszek: plana – o słabo wykształconym wyrostku , gibba – z wyrostkiem prostym, hamata – z wyrostkiem zagiętym w kierunku nasady szyszki, reflexa – z wyrostkiem skierowanym ku wierzchołkowi szyszki. Nasiona sosny są czarne, długości 4–5 mm, ze skrzydełkiem długim na 12–20 mm, kleszczowato obejmującym nasienie. Korzeń palowy na piaszczystych glebach osiąga głębokość 1,5–3 m. Większość korzeni rośnie poziomo, około 20 cm pod powierzchnią ziemi.

BIOLOGIA

W liściach (igłach) znajduje się od 3 do 13 przewodów żywicznych, położonych pod skórką. Przewody żywiczne otoczone są grubościenną sklerenchymą. Skórka złożona jest z małych, grubościennych komórek. Sosna zwyczajna jest gatunkiem jednopiennym, jednak często na poszczególnych pędach, gałęziach i nawet całych drzewach kwiaty są tej samej płci. Kwiaty pojawiają się od połowy maja do połowy czerwca. Kwiaty męskie wyrastają w miejscu, gdzie uprzednio znajdowały sięigły igieł, najczęściej w dolnych partiach korony drzewa. Kwiaty żeńskie zlokalizowane są najczęściej w górnej części korony, ale mogą wyrosnąć na każdym odpowiednio nasłonecznionym pędzie. Sosna jest wiatropylna. Pylenie następuje wczesnym latem. Pyłek unosi się na wietrze dzięki pęcherzykom powietrza – każde ziarno pyłku ma 2 pęcherzyki. Drzewa produkują duże ilości pyłku: kwiat wytwarza ok. 157 tys., kwiatostan ok. 5,8 mln ziaren pyłku. Wiosną, po około roku od zapylenia, dochodzi do zapłodnienia. Nasiona dojrzewają jesienią tego samego roku, wypadają z szyszek następnej wiosny. Nasiona zachowują zdolność kiełkowania przez 3 lata (75–95%). Kiełkują w ciągu 3–6 tygodni od wysiewu. Siewki mają różną liczbę liścieni, zazwyczaj ok. 5 (3–9). W pierwszym roku z pąka szczytowego wyrasta pęd z młodocianymi pojedynczymi igłami, a jesienią opadają liścienie. Dorosłe igły na krótkopędzie wyrastają w ciągu kolejnego roku.

EKOLOGIA

Tworzy lasy mieszane oraz czyste bory sosnowe zarówno tajgi jak i obszarów górskich Europy w strefie umiarkowanej chłodnej, o klimacie kontynentalnym. Na północy towarzyszą jej świerk pospolity, brzoza brodawkowata, jarząb pospolity oraz osika, na południu dodatkowo sosna czarna, kosodrzewina i limba. Na wschodnich krańcach zasięgu występuje razem z limbą syberyjską. W Polsce jest najpospolitszą z krajowych sosen, tworzy zespoły borów sosnowych (Pinetum) (jako gatunek dominujący), występuje również często w borach mieszanych (Pino–Quercetum). W lasach gospodarczych często sadzi się lite drzewostany sosny pospolitej zwane też monokulturami sosnowymi. W lasach mieszanych zajmuje bardziej nasłonecznione i suchsze zbocza. Jej naturalny zasięg występowania nie obejmuje jedynie Bieszczadów. Wymagania glebowe sosen to różne gleby piaszczyste i gleby gliniaste, także podłoże zawierające łupki i granit, występuje także na torfowiskach. Może rosnąć na glebach o pH od 4 do 7, ale preferuje 4,5–6 pH. Jest odporna na mrozy i dobrze znosi susze, ale jako gatunek światłożądny źle znosi zacienienie. Na północnych krańcach zasięgu jest typowym gatunkiem niżowym, rośnie na wysokościach od poziomu morza do 1000 m n.p.m. Na południu jest drzewem górskim i rośnieena wysokościach 1200–2500 m n.p.m. W Tatrach rośnie pojedynczo lub w niewielkich grupach do wysokości 1580 m n.p.m. Dwuletnie igły sosny zwyczajnej są jednym z najlepszych bioindykatorów roślinnych.

ZMIENNOŚĆ

Pomimo szerokiego zasięgu występowania sosna zwyczajna jest wyjątkowo jednolita morfologicznie. Obserwowane różnice są większe w obrębie populacji niż pomiędzy nimi. Kilkaset lat badań tego gatunku przyniosło opisanie ponad 140 podgatunków i odmian, najczęściej bez wystarczających przesłanek. Powszechnie zaakceptowano trzy odmiany, chociaż różnice między nimi są nieznaczne:

  • Pinus sylvestris var. sylvestris 
  • Pinus sylvestris var. hamata
  • pinus sylvestris var. mongolica 

Ekotypy

Na terenie Polski występują poszczególne ekotypy sosny :

  • sosna augustowska
  • sosna Matczyńska 
  • sosna mazurska 
  • sosna reliktowa   – Sosna górska reliktowa rośnie np. na Sokolicy.
  • sosna rychtalska  
  • sosna masztowa 

Zagrożenia i ochrona

Sosna zwyczajna ma status ochrony LR/LC w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych. Oznacza to, że należy do gatunków wymagających najmniej uwagi , spośród gatunków w niskim stopniu narażonych na wymarcie.Poszczególne okazy drzew mogą być objęte ochroną jako pomniki przyrody. Przykłady pomnikowych sosen zwyczajnych:

  • Koło Sulechowa rośnie uznawana za najgrubszą w Polsce sosna Waligóra, która ma 625 cm obwodu (por. sosna Rzepicha).
  • Opodal wsi Wełecz rośniee sosna zwyczajna będąca od 2002 r. pomnikiem przyrody. Wyróżnia się pokrojem ponieważ na skutek eksploatacji piasku „zawisła w powietrzu” i wygląda obecnie jak drzewo na szczudłach.
  • Na trasie Mińsk Mazowiecki – Gliniak rośnie okaz sosny zwyczajnej uznany za pomnik przyrody. Obwód w pierśnicy 3,6 m, wysokość 22 m.
  • W Kampinoskim Parku Narodowym, przy drodze Kampinos – Górki w Obszarze Ochrony Ścisłej Nart rośniee pomnikowa sosna o obwodzie 330 cm, wysokości 22 m .
  • „Sosna Powstańców” w Górkach Kampinoskich, od 1984 r. jest wywrócona i sucha.

Zastosowanie – Surowiec drzewny

Drewno sosny zwyczajnej stanowi jeden z najważniejszych materiałów budulcowych i wykorzystywane jest powszechnie w meblarstwie oraz stolarstwie. Służy także do pozyskiwania celulozy i jako opał. Niegdyś przeznaczane było na surowiec kopalniakowy i słupy teleenergetyczne. Właściwości drewna sosny zwyczajnej są zbliżone do innych gatunków sosen. Najlepsze właściwości ma surowiec pozyskiwany z drzew w wieku 80–120 lat. Drewno tej sosny jest łatwe w obróbce, żywiczne i niezbyt ciężkie.

  • właściwości fizyczne: barwa – od jasnobrązowej do czerwono-brązowej, gęstość – w stanie suchym – ok. 470 kg/m³ (zależnie od warunków wzrostu), porowatość – 60%.
  • właściwości mechaniczne: dobra wytrzymałość mechaniczna, sprężyste, miękkie (twardość 28–30 MPa, przy 15% wilgotności).

Jeśli jesteś zainteresowany jakie produkty z sosny powstają w naszym zakładzie, wróć na górę strony. Klikając w poszczególne zdjęcia produktu, znajdziesz tam szczegółowe informacje na ich temat. Nie przejmuj się, jeśli Twoje miejsce zamieszkania to Warszawa, gdyż dostawa naszych produktów obejmuje całą Polskę oraz prowadzimy eksport zagraniczny.

Roślina lecznicza

Jako roślina lecznicza sosna zwyczajna wykorzystywana była od dawna. Doceniano dobroczynny wpływ tych drzew na organizm, zalecając spacery po nagrzanych słońcem, pachnących żywicą lasach sosnowych.

  • Surowiec zielarski: młode pędy sosny (Gemmae Pini), igliwie, żywica, drewno. Z pędów i igliwia otrzymuje się olejek sosnowy (Oleum Pini silvestris), pozyskiwany przez destylację surowca z parą wodną. Z żywicy sosnowej (Balsamum Pini silvestris) destylowanej z parą wodną otrzymuje się terpentynę (Oleum Terebinthinae), można ją także pozyskać z odpadów drewna sosnowego. Pozostałością tego procesu jest kalafonia (Colophonium). Podczas suchej destylacji drewna otrzymuje się dziegieć sosnowy (Pix liquida Pini).
  • Skład chemiczny: pędy zawierają: olejek eteryczny ok. 0,4% (m.in. α-pinen, β-pinen, limonen, borneol), substancje żywicowe i goryczowe, garbnik, witaminę C. Olejek sosnowy zawiera m.in. mieszaninę α- i β-pinenu, borneolu i jego estru octowego. Terpentyna zawiera α-, β-pinen, kamfen, karen, cymen. Kalafonia jest mieszaniną tzw. kwasów żywicznych. Dziegieć zawiera m.in. gwajakol, krezol, węglowodory aromatyczne i kwasy żywiczne.
  • Działanie: pączki sosny działają przeciwbakteryjnie i wykrztuśnie, w niewielkim stopniu moczopędnie. Stosowane w lekkich nieżytach górnych dróg oddechowych. W połączeniu z innymi ziołami używane przy nieżytach żołądka, jelit i dróg moczowych. Olejek sosnowy działa bakteriobójczo, wykrztuśnie, przeciwskurczowo. Stosowany do inhalacji lub jako aerozol w infekcjach gardła, krtani, oskrzeli. Terpentyna działa zewnętrznie antyseptycznie, podobnie jak dziegieć, stosowany niegdyś przy chorobach skórnych
  • Zbiór i suszenie: pędy zbiera się od kwietnia do maja, kiedy pokryte są jeszcze łuskami i żywicą. Zebrane pędy suszy się w przewiewnym i cienistym pomieszczeniu, rozłożone pojedynczą warstwą

Szkodniki

Wiele gatunków owadów żyje w szczelinach kory sosny zwyczajnej i stanowi istotne źródło pożywienia dla ptaków zamieszkujących lasy sosnowe np. dla sikory czubatki(Parus cristatus). Niektóre szkodniki:

  • barczatka sosnówka (Dendrolimus pini) – gatunek motyla, występuje masowo w borach sosnowych rosnących na ubogich glebach. Jest pierwotnym szkodnikiem sosny. Gąsienice żerują na igłach, mocno objadając pędy.
  • borecznik rudy (Neodiprion sertifer) – owad ten zasiedla przeważnie młode drzewka (także sosny czarnej, sosny wejmutki, kosodrzewiny, limby i innych) składając jaja przy brzegach igieł. Larwy wylęgają się na wiosnę i przez maj i czerwiec zjadają stare igły, pozostawiając młode pędy. Wpływa to hamująco na przyrost drzew.
  • cetyniec mniejszy (Tomicus minor) – wtórny szkodnik sosny, kornik żerujący pod cienką korą.
  • cetyniec większy (Tomicus piniperda) – kornik będący groźnym wtórnym szkodnikiem sosny. Larwy żerują pod grubą korą, uszkadzają ją i kora odpada płatami.
  • mszyce – żerują na igłach wysysając sok.
  • poproch cetyniak (Bupalus piniaria) – sosna zwyczajna jest podstawową rośliną żywicielską tego motyla. Larwy żerują na igłach od wczesnego lata do wczesnej jesieni
  • smolik szyszkowiec (Pissodes validirostris) – samica chrząszcza składa jaja w młodych zielonych szyszkach. Larwy żerują także na młodych pędach. Uszkodzone szyszki są częściowo płonne, zasychają i szybciej opadają.
  • szeliniak sosnowy (Hylobius abietis) – larwy tego chrząszcza drążą korytarze w drewnie w części przyziemnej młodych sosen.

Do częściowo szkodliwych ptaków, ze względu na wysoką liczebność, można zaliczyć wróblowate i zięby, które niszczą w szkółkach liścienie kiełkujących nasion oraz zjadają wysiane nasiona. Również szereg gatunków dzięciołów, a także krzyżodziób wyjada nasiona, wyłuskując je z szyszek. Często spotykane są setki wyłuszczonych szyszek sosnowych pod drzewami, na których dzięcioły w rozwidleniu gałęzi lub spękaniach kory umocowują zerwane szyszki dla łatwiejszego wydobycia z nich nasion (tzw. kuźnia dzięcioła). Szkody te w plantacjach nasiennych mogą nabrać istotnego znaczenia. Poza tym, z nieznanych dotąd przyczyn, dzięcioły powodują, przez nakłuwanie dziobem kory na zupełnie zdrowych strzałach sosen, powstawanie pierścieniowatych, dobrze widocznych nabrzmień (prawdopodobnie robią to podczas suszy w poszukiwaniu wody). Dzięcioł potrafi także wykuć liczne dziuple w zdrowych drzewach, z których tylko jedna służy do gniazdowania. Igły i pąki sosen chętnie zjadają głuszce oraz cietrzewie. Powoduje to deformacje drzew, jednak szkody te nie mają znaczenia gospodarczego w Polsce, ze względu na bardzo niską liczebność tych ptaków w naszych lasach.

CHOROBY

Zamieranie pędów sosny – choroba powodująca uszkodzenia pączków, pędów, obumieranie siewek i całych drzew. Wywoływana przez patogeny (grzyby): Gremmeniella abietina (Lagerb.) Morelet, Cenangium ferruginosum Fr., Sphaeropsis sapinea Fr. Zarażone siewki obumierają w ciągu 1 lub 2 lat.

Jeśli jesteś zainteresowany jakie produkty z sosny powstają w naszym zakładzie, wróć na górę strony. Klikając w poszczególne zdjęcia produktu, znajdziesz tam szczegółowe informacje na ich temat. Nie przejmuj się, jeśli Twoje miejsce zamieszkania to Warszawa, gdyż dostawa naszych produktów obejmuje całą Polskę oraz prowadzimy eksport zagraniczny.