PL
EN
DE
DK
Dąb pirenejski (Quercus pyrenaica) to gatunek drzewa liściastego występujący głównie na Półwyspie Iberyjskim oraz miejscami w południowej Francji i północnym Maroku. Nazwa wskazuje na Pireneje, jednak najliczniej rośnie on na terenach górzystych i wyżynnych Hiszpanii i Portugalii. Jest średniej wielkości dębem – osiąga około 20 metrów wysokości – o stosunkowo luźnej koronie. Cechują go głęboko powcinane liście z wąskimi „łatkami” (podobne nieco do liści dębu szypułkowego, ale bardziej klapowane i często owłosione od spodu). Dąb pirenejski zrzuca liście na zimę, choć często uschnięte liście pozostają na gałęziach aż do wiosny (wykazuje tendencję do marcescencji). Gatunek ten preferuje gleby kwaśne i umiarkowanie wilgotne; spotykany jest na wrzosowiskach i w widnych lasach dębowo-sosnowych. W swoim naturalnym zasięgu odgrywa ważną rolę w ekosystemie, tworząc rozległe drzewostany zwane lokalnie „melojar”. W Polsce dąb pirenejski nie występuje naturalnie; bywa sadzony jedynie w arboretach lub kolekcjach dendrologicznych jako ciekawostka.
Cechy charakterystyczne dębu pirenejskiego
Dąb pirenejski łatwo rozpoznać po jego liściach i ogólnym pokroju. Jego liście są 10–20 cm długie, głęboko powcinane niemal do połowy blaszki – każda blaszka ma 4–8 par wydłużonych, nieregularnych klap. Młode liście i pędy pokryte są gęstym kutnerem (drobne włoski nadające szarawy odcień), szczególnie od spodu liścia czuć filcowatą fakturę. Jesienią liście brązowieją, ale jak wspomniano, często pozostają na gałęziach do wiosny (marcescencja). Kora dębu pirenejskiego na starszych drzewach jest gruba, ciemna i spękana, choć może nie tak głęboko bruzdowana jak u dębu szypułkowego. Drzewo to ma zdolność wydawania odrostów z pnia – jeśli zostanie ścięte lub uszkodzone przez ogień, potrafi wypuszczać nowe pędy (cecha przydatna przy częstych pożarach lub tradycyjnym kopcowaniu lasu). Żołędzie dębu pirenejskiego są podłużne, około 3 cm długości, z stosunkowo płytką miseczką pokrytą drobnymi łuskami; dojrzewają jesienią w drugim roku po kwitnieniu. Wzrost tego gatunku jest umiarkowanie szybki, ale preferuje on miejsca dobrze nasłonecznione. Dąb pirenejski często tworzy wielopienne formy wskutek odrastania od korzeni po pożarach i wyrębie – stąd w naturze spotkać można kępy kilku pni wyrastających z jednego systemu korzeniowego.
Zastosowanie i znaczenie dębu pirenejskiego
Dąb pirenejski, mimo że tworzy rozległe lasy w górach Hiszpanii, nie jest tak cenionym surowcem jak inne gatunki dębu. Jego drewno jest dość twarde i trwałe, ale posiada liczne sęki i bywa trudne w obróbce z uwagi na częste odroślowe pochodzenie (krzywizny pni). W przeszłości lokalna ludność wykorzystywała go głównie jako opał i do produkcji węgla drzewnego – lasy dębu pirenejskiego były tradycyjnie kopcone i odrastały w cyklach kilkunastoletnich, dostarczając drewna na potrzeby grzewcze. W niektórych rejonach stosowano jego drewno w budownictwie wiejskim (np. na słupy ogrodzeniowe, belki w stodołach) oraz do wyrobu narzędzi rolniczych, jednak na szerszą skalę był zastępowany przez dąb szypułkowy lub inne gatunki. Większe znaczenie ma natomiast ekologia tych drzewostanów – stanowią one ostoję bioróżnorodności, chronią glebę przed erozją i magazynują wodę w górskich krajobrazach. Żołędzie dębu pirenejskiego są jadalne dla zwierząt gospodarskich; dawniej wypasano świnie w lasach dębowych (tzw. montanera) i żołędzie stanowiły cenny pokarm tuczący – choć częściej wykorzystywano do tego dęby korkowe i ostrolistne, również dąb pirenejski mógł pełnić taką rolę. Obecnie lasy dębu pirenejskiego są chronione i odtwarzane w ramach działań proekologicznych w Hiszpanii i Portugalii, ponieważ odgrywają ważną rolę w utrzymaniu równowagi środowiska i zachowaniu krajobrazu północnych obszarów Iberyjskich.
